اسب یکی از حیواناتی است که همواره به نیکی از آن یاد میشود. از ادبیات گرفته تا اسطورهشناسی همیشه اسب جایگاه مثبتی در ذهن مردم دارد. اما داستان اسب تروا جز معدود دفعاتی است که از این حیوان نجیب برای یک هدف شوم استفاده شد. اسب تروا در فرهنگ امروزی به عنوان استعارهای از نفوذ دوستانه دشمن در نظر گرفته میشود. زمانی که یونانیان در میدان نبرد حریف مبارزان تروا نشدند با حیله توانستند دشمن سرسخت خود را شکست دهند. با هم با داستان اسب تروا و مثالهای امروزی آن را خواهیم خواند.
همین ابتدا و قبل از خواندن این مطلب لازم است که نکتهای را برایتان بیان کنم. شروع نگارش این مطلب شب 8 اسفند 1404 بود. کمتر از 12 ساعت از هجوم آمریکا و اسرائیل به کشور عزیزمان ایران. با توجه به وقایع همان زمان مطلب نیمه تمام و در حالت انتظار برای انتشار باقی ماند. ابتدا قصد ادامه نگارش مطلب و انتشار آن را نداشتم. اما بنا به دلایلی از تصمیمم منصرف شدم و با توجه به گذشت زمان بخشی از مطالب را ویرایش کرده و دوباره منتشر میکنم.
نبرد یونانیان و مردمان تروا
برای اطلاع درباره ریشههای نبرد یونان و تروا باید به تاریخ و اساطیر یونان باستان علاقه داشته باشید. هومر شاعر بزرگ یونانی در کتاب ایلیاد به شرح ماجرا پرداخته است. من به داستان این نبرد بسیار علاقهمند هستم و به شما نیز توصیه میکنم برای آشنایی بیشتر با زمینههای این حماسه عاشقانه فیلم TROY (2004) را تماشا کنید. در اینجا توجه ما بیشتر به بخش پایانی این نبرد جذاب معطوف خواهد بود.
پس از 10 سال مبارزه بین یونانیان و مردمان تروا هیچکدام از دو طرف نبرد نتوانستند بر سپاه رقیب برتری داشته باشند. یونانیان در حالی شهر تروا را محاصره کرده بودند که راه نفوذی به درون آن نداشتند. مردمان تروا در شهر خود که دور آن توسط قلعهای با دیوارهای مستحکم قرار گرفته بود، به زندگی خود میپرداختند. این وضعیت اما باعث رنجش سپاه یونان شده بود و سربازان یونان از این محاصره خسته شده بودند. در نهایت یونانیان تصمیم گرفتند با حیلهای دوستانه راهی به شهر تروا پیدا کنند. آنها به ظاهر پایان جنگ را اعلام و سپاهیانشان عقب نشینی کردند. ضمنا اسبی غول پیکر ساخته و به رسم پیشکش به مردم تروا هدیه کردند.
مردمان تروا که جنگ را پایان یافته میدانستند به یونانیان اعتماد کرده و اسب غول پیکر را به داخل شهر خود بردند. اما این همه ماجرا نبود و اسب چوبی غول پیکر میان تهی بوده و در داخل آن گروهی از برترین سربازان یونانی پنهان شده بودند. سربازان یونانی نیمه شب از اسب چوبی خارج شده و دروازههای شهر را به آرامی باز کرده و سپاه بزرگ یونان به مردم تروا که با خیال آسوده در حال استراحت بوند حمله ور شد. در نیتجه مردمان تروا به سبب اعتماد به یونانیان و پذیرفتن هدیه آنها به سختی تنبیه شدند و شهر زیبای آنها سقوط کرد. داستان مردم تروا در سالهای نیز بارها مرور شد و حتی امروزه نیز مفاهیم و مصادیق زیادی درباره آن وجود دارد.
داستان فیل سفید
داستانهای زیادی برای شروع نظریه فیل سفید وجود دارد. علیرغم تفاوتهای ظاهری تمامی آنها تقریبا با یک نتیجه گیری مشابه پایان مییابد. ریشههای ماجرای فیل سفید به پادشاهی سیام (بخشی از تایلند امروزی) باز میگردد.
فیلهای سفید نمادی از پادشاهی کشور سیام بودند و به عنوان یک حیوان مقدس با آنها بسیار محترمانه رفتار میشد. روزی پادشاهی به علت خدمات یکی از درباریان، فیل سفیدی به او هدیه داد. شخصی که این هدیه را دریافت کرده بود، بسیار خوشحال شد و فیل زیبای سلطنتی را به منزل خود برد. اما نگهداری از فیل سفید چندان آسان نبود. غذای فیل سفید خاص بود و مقام درباری برای تهیه غذای او با مشکل روبهرو شد. همچنین به خاطر آنکه پوست آن زیبا و تمیز بماند باید مدام فیلبانان، فیل سفید را شستوشو میکردند. افزون بر تمامی این موارد حق بارکشی از این فیل را نداشتند و صرفا باید با احترام و ملاحظات خاص با او رفتار میشد. به تدریج هزینهها و زحمات نگهداری فیل سفید به گونهای شد که شخص هیچ علاقهای به نگهداری آن نداشت اما چون این هدیه را از طرف پادشاه دریافت کرده بود، دلش قبول نمیکرد که از نگهداری آن منصرف شود. اما این پایان ماجرا نبود و زندگی مرد درباری به خاطر نگهداری از فیل سفید به طور کلی نابود شد!
در برخی دیگر از روایتها فیل سفید یک هدیه سیاسی است که پادشاهان کشور سیام به مقامات عالیرتبه سایر کشورها اعطا میکردند. کشورهایی که این هدیه را دریافت میکردند ابتدا احساس رضایت داشتند و آن را هدیهای گرانبها میدانستند. اما با توجه به چالشهای نگهداری از فیل سفید به زودی آن را نه هدیهای گرانبها، بلکه دردسری بزرگ مییافتند. اما چون زحمات زیادی برای نگهداری آن فیل کشیده بودند و آن را هدیهای گرانبها میدانستند، از نگهداری آن دست نمیکشیدند.
گسترش مفهوم
اولین بار در قرن هفدهم در کشورهای غربی اصطلاح فیل سفید برای کالای گرانبهایی که انتظارات را برآورده نمیکند، مورد استفاده قرار گرفت. در قرن نوزدهم این اصطلاح رواج بیشتری یافت. فیناس تیلور بارنوم مردی که با اجرای نمایش از انسانها و موجودات خارقالعاده به شهرت رسیده بود، با زحمت فراوان اقدام به خرید فیل سفیدی از پادشاهی سیام نمود. اما بعدها متوجه شد که این فیل سفید در واقعی یک فیل خاکستری با لکههای صورتی است. ظاهرا نگهداری از همین فیل نیز برای بارتوم چندان آسان نبوده است. اظهارات او درباره فیل سفید باعث شهرت این نظریه شد.
به تدریج مفهوم فیل سفید به عنوان کالایی گرانبها اما بدون کاربرد در ذهن مردم نقش بست. حتی در اوایل قرن بیستم، کلیسا نیز با استفاده از مفهوم فیل سفید مردم را ترغیب میکرد تا کالاهای کم کاربرد خود را به دیگران اهدا کنند. شعاری معروفی با عنوان “one man’s trash is another man’s treasure” به معنای “زباله یک فرد، گنج فرد دیگری است” که هنوز مورد استفاده قرار میگیرد نیز بر پایه همین نظریه و در جهت اقدامات خیریه توسط کلیسا مطرح شد.
فیل سفید در دنیای امروزی
مفهوم فیل سفید صرفا به برنامههای خیریه کلیسا محدود نشد و به تدریج در حوزههای مختلف به صورت کاربردی مورد استفاده قرار گرفت. به طور کلی اصطلاح فیل سفید در دنیای امروزی به داراییهایی اشاره میکند که کاربرد و فایدهی چندانی ندارند و برای نگهداری آن نیر باید هزینه زیادی انجام دهیم. اما با توجه عدم استفاده کافی و صرف هزینه زیاد، همچنان به نگهداری آن اصرار داریم.
نمونه اول
فرض کنیم شهر کوچکی تیم فوتبال نداشته باشد اما توسط یک فرد نیکوکار ورزشگاهی بزرگ و مجهز در آن ساخته شود. حال شهرداری برای نگهداری از این ورزشگاه باید افرادی را استخدام کند. مراقبت از چمن، صندلیها و بخشهای دیگر ورزشگاه نیز هزینههای دیگری بر دوش شهر میگذارد. شاید ورزشگاه در نگاه اول به صورت رایگان به شهرداری رسیده باشد اما در واقع کاربردی در این شهر ندارد. ضمنا هزینههای نگهداری از آن، باعث میشود که توسعه بخشهای مهمی از شهر با کمبود منابع مالی مواجه شود. به عنوان یک مثال عینی شرکت نفت و گاز اروندان در سال 1395 با بودجهای حدود 100 میلیارد در شهر خرمشهر ورزشگاهی ساخت. در سالهای اول پس از ساخت ورزشگاه، فینال جام حذفی در این مکان برگزار میشد. همچنین تیم فوتبالی در سطوح پایینتر مسابقات خود را در همین ورزشگاه برگزار میکرد. در همان زمان افتتاح این ورزشگاه بسیاری از افراد نسبت به ورزشگاه موضع مخالف داشتند و معتقد بودند که حتی هزینه نگهداری ورزشگاه نیز برای شهر خرمشهر دشوار است و بهتر بود این بودجه به بخش دیگری اختصاص مییافت. مسئولین شهر با دشواری فراوان تا چند سال هزینههای حفظ و نگهداری ورزشگاه را پرداخت کردند. اما به تدریج تیم فوتبال شهر نیز منحل شد و پس از آن مسئولین حتی از پس هزینههای مراقبت از ورزشگاه نیز برنیامدند. اینک این ورزشگاه به مخروبهای بی مصرف تبدیل شده است. در حالیکه در همان سال متولیان امر میتوانستند با سرمایهگذاری این مبلغ قابل توجه در شهر محروم خرمشهر، به توسعه بخشهای مهمتری بپردازند. پس مدیران هر سازمانی باید همواره به موضوع فیل سفید توجه داشته باشند تا در دام هزینههای آن گرفتار نشوند.
نمونه دوم
مثال دیگری از فیل سفید سرمایهگذاری در بازارهای مالی است. فرض کنید یک ارز دیجیتال یا سهام را با تصور بازدهی خریداری کردهاید. پس از مدتی کوتاه ارزش بنا به دلایل مختلف 20 درصد سقوط کرده است. بررسی و تحلیلها نشان میدهد که در آیندهای نزدیک این سهام سقوط بیشتری را تجربه میکند. اما چون تاکنون ضرر زیادی را در این سهام تجربه کردهاید، حاضر نیستید که با همین میزان ضرر آن را بفروشید و از ضررهای بیشتر جلوگیری کنید. مثلا سال 99 افراد زیادی با فروش منزل مسکونی، طلا و ماشین خود وارد بازار بورس شدند این افراد هنگامی که با کاهش ارزش سهام و دارایی خود روبهرو شدند به خاطر هزینهایی که بابت خرید سهام پرداخته بودند، حاضر به فروش سهام خود و جلوگیری از زیان بیشتر نشدند. نگهداری فیل سفید برای این افراد تبعات دردناک و ناگواری داشت. در برخی موارد حتی زندگی خانوادگی آنها از هم پاشید.
نمونه سوم
مثال سوم حاصل تجربه شخصی من است. چند سال قبل با موسسهای همکاری داشتم. این موسسه در زمان کرونا با توجه به رقابت بالا در فضای آنلاین، هزینه زیادی را صرف توسعه تیم نرمافزاری خود کرد. اما در واقع حجم کار نرمافزاری شرکت کمتر از افرادی بود که استخدام شده بودند. ادامه حضور این نفرات در شرکت هزینههای اضافی زیادی برای شرکت ایجاد کرد. این هزینهها باعث شد تا از توسعه در بخشهای مهم دیگری مانند بازاریابی صرف نظر شود. اما مدیرعامل شرکت حاضر نبود تا تیم نرمافزاری شرکت را کوچکتر نماید و همچنان با علاقه به نگهداری از فیل سفید خود میپرداخت. به مرور شرکت علیرغم تیم نسبتا قوی نرمافزاری، در فروش محصولات خود با چالشهایی روبهرو شد. طی سه سال کاهش فروش به قدری زیاد شد که نیمی از نفرات شرکت تعدیل نیرو شدند و همین حالا زمزمههای پایان فعالیت آن به گوش میخورد.
با فیلهای سفید چه کنیم؟
حتما تاکنون فهمیدهاید تکلیف ما در قبال فیلهای سفید زندگی چیست. اما یک مرحله قبل از آن نیز وجود دارد که لازم است به آن توجه داشته باشید. پیش از نابودی فیلهای سفید ابتدا باید آنها را بیابید. یافتن فیلهای سفید همیشه کار آسانی نیست! مثلا گاهی در روابطی قرار گرفتهاید که جز هزینه و چالش فایدهای برایتان ندارد. در واقع این رابطه یک فیل سفید است اما شخص شما نمیتواند آن را تشخیص دهد. در این موقعیت با توجه به هزینه و زمان زیادی که برای رابطه خود صرف کردهاید دلتان نمیآید از آن خارج شوید. حتی آن را فیل سفید نمیدانید.
گاهی چندین سال در حال گذران یک رشته تحصیلی هستید بیآنکه به آن علاقه داشته باشید. به خاطر انتظاری که دیگران از شما دارند و زمانی که صرف آن کردهاید همچنان روزهای طلایی زندگی خود را نیز به تحصیل در آن رشته مشغول خواهید شد. عاقبت زمانی متوجه فیل سفید تحصیل خود خواهید شد که فرصتی برای جبران وجود ندارد. در محیطهای کاری خود نمونههای زیادی از افرادی را دیدهام که در دوران تحصیل خود از یک فیل سفید مراقبت کردهاند. مثلا شخصی در رشته ادبیات به تحصیل پرداخته بود در حالیکه هیچ علاقهای به شعر خواندن یا مطالعه متون ادبی نداشت.
برای آن که در دام فیلهای سفید زندگی خود گرفتار نشوید، در بازههای زمانی مختلفی جنبههای گوناگون زندگی خود را بررسی کنید و ببینید اما زمان، انرژی و منابع مالی خود را در جای درستی صرف میکنید؟ گاهی کمک گرفتن از دیگران نیز بسیار مفید است. منظورم از دیگران افراد نزدیک و قابل اعتمادی هستند که با نگاهی متفاوت میتوانند فیلهای سفید ما را به خوبی تشخیص دهند. فقط اگر فیل سفید را به خوبی تشخیص دادید در رها کردن آن تردید نداشته باشید.
امیدوارم بتوانیم از شر فیلهای سفید زندگی رهایی یابیم…
